ZK Teknoloji Zaman Çizelgesi Önemli Dönüm Noktalarını Gösteriyor

A16z Crypto, Claire Kart tarafından hazırlanan ve Sıfır Bilgi (Zero-Knowledge, ZK) kanıtlarının tarihini anlatan bir infografiği paylaştı. Kart, her şeyin küçük ve kaynakların sınırlı olduğu 2019 yılına kadar geriye baktı. 2025 itibarıyla zaman çizelgesinin %80’ini kavramış durumda, bu da hem kişisel hem de sektör gelişimini vurguluyor.

6 years ago, when i first started working in zk, it was a tiny community of cryptographers and i understood nothing

plus there were no resources to learn

today, i read this and understood 80% of it

go find the thing that literally melts your face and try to understand it pic.twitter.com/QrPr4boloK

— Claire Kart (@clairekart) October 23, 2025

İlk Temeller: 1985–2007

GM85, ZK kanıtlarının ilk örneği oldu ve bu çalışmada GM, etkileşimli sıfır bilgi kanıtlarını önerdi. 1990’da sum-check protokolü, ölçeklenebilir hesaplama doğrulamasını mümkün kıldı. 2007’de yapılandırılmış sahiplik kanıtları (Proofs of Possession, PoPs), gizliliği artırdı ve pratik uygulamaların ortaya çıkışını hazırladı.

2010 yılında SNARK’lar, KZG polinom taahhütlerine dayalı hâle geldi. 2013’te ilk SNARK’lar verimli hâle geldi ve blockchain kullanımı mümkün oldu. 2016’da tanıtılan recursive SNARK’lar, kanıtların birleştirilip ölçeklenmesini sağladı. Zcash (2017–2018), işlem bilgilerini gizlemek için zk-SNARK’ları kullanarak ilk gerçek dünya uygulamasını sundu.

Şeffaf Kanıtlar ve Rollup’lar

2019’da FRI, Bulletproofs ve Ligero ile şeffaf polinom taahhütleri tanıtıldı. Halo recursion (2019–2020), kurulum maliyetlerini düşürdü ve verimliliği artırdı. Ethereum üzerindeki ölçeklendirme çözümleri de 2019–2022 arasında validite rollup’ları olarak gelişti ve StarkNet tarafından benimsendi. Plonk, Marlin gibi profesyonel SNARK’lar ve Circom, Halo(2) gibi zkDSL’ler, ZK geliştirmelerini daha geniş bir kitleye erişilebilir hâle getirdi.

Modern Gelişmeler: 2023+

2023 itibarıyla ZK teknolojisi, RISC-V gibi standart komut setleri üzerinde zkVM’lere dayalı sum-check kullanan SNARK’lara taşındı. Bu, daha iyi birlikte çalışabilirlik sağladı ve genel amaçlı blockchain hesaplamalarına imkân verdi. 0xPARC rehberleri ve zk-learning.org gibi eğitim kaynaklarına geliştiricilerin erişimi arttı. ZK rollup’ları, milyarlarca Ethereum işlemini işleyerek ölçeklenebilirliği artırıyor ve maliyetleri düşürüyor. Claire, 2019’da sınırlı kaynaklara sahip küçük bir toplulukta çalışmaya başlamıştı. 2025 itibarıyla ZK gelişmelerinin %80’ine hâkim durumda. İnsanlara, yüzlerini adeta eriten zorlukları okumayı öğretiyor ve azim ile merakın önemini vurguluyor.